هنر حجاری یا سنگ‌تراشی

هنر حجاری یا سنگ‌تراشی

 

 

شکل دادن و نقش‌پردازی سنگ به روش‌های برش، تراش، خراش و تلفیقی را هنر حجاری می‌گویند.

سنگ‌ها به دلیل سختی، مقاومت، دوام و فراوانی در طبیعت برای گروهی از آثار صنایع دستی ایران به شمار می‌روند.

 

معرفی هنر حجاری و سنگ‌تراشی

حجاری، هنر کندن نقش بر سنگ می‌باشد.

نخستین تجربه بشر در حجاری و سنگ‌تراشی در ابزارسازی بوده است.

تجربیات نخستین ساخت ابزار جنگ بوسیله تراش برروی سنگها بوده است.

امروزه هنرمندان سنگ‌تراش از روش‌های مختلفی در این هنر استفاده که می‌کنند.

انواع روش‌های رایج در حجاری عبارت‌اند از:

  • تراش سنگ (مانند جواهرتراشی، خراطی و نقش برجسته)
  • برش سنگ (مانند معرق و مشبک)
  • خراش سنگ (مانند حکاکی)
  • روش‌های تلفیقی (مانند نقش برجسته مشبک)

سنگ‌ها بسیار متنوع‌اند و هرکدام با توجه به شکل و جنس خود برای کاربرد خاصی مورداستفاده قرار می‌گیرند.

ویژگی سنگ از روی استحکام، رنگ، شفافیت، رگه، سختی و شکست آن مشخص می‌شود.

بسیاری از سنگ‌ها به دلیل داشتن برخی عناصر و اکسیدهای رنگی در ترکیب خود شکل لایه‌ای منظم یا غیرمنظم دارند.

این سبب می‌شود به هنگام برش به‌صورت رگه‌هایی در سطح سنگ‌های لایه شده هویدا شوند.

سنگ‌ها به‌صورت مسطح (تخت) و یا دارای حجم برای کاربردهای مختلف آماده می‌شوند.

انواع روش‌های تولید آثار سنگی به صورت کامل در نمودار نمایش داده شده است.

از سنگ‌ها بنا به قابلیتی که دارند برای ساخت ظروف، اشیا و تزئینات ساختمانی استفاده می‌شود.

ساخت انواع دیگ و دیگچه، کاسه، بشقاب و هاون برای ظروف پخت‌وپز و … مرسوم است.

آثار هنری سنگی به دو گروه قابل‌حمل و ثابت تقسیم می‌شوند.

الف) آثار سنگی تزئینی قابل‌حمل مانند ظروف، سنگاب، سردیس و تندیس.

ب) آثار سنگی تزئینی ثابت مانند انواع ستون، اجزای ستون، کتیبه، محراب، حوض، نرده، سکو، فواره، در و پاشنه و سنگفرش.

سنگ‌ها با توجه به عناصر موجود در آن‌ها رنگ‌های متفاوت و ثابتی دارند.

آثار هنری سنگی خود رنگ هستند و نیازی به رنگ زدن ندارند، تنها گاهی با توجه به آلودگی و فرسایش با مواد مختلف کدر خواهند شد.

البته این موضوع با سایش سطحی، شفافیت و درخشندگی خود را باز می‌یابند.

حجاران از ویژگی رگه‌دار بودن سنگ‌ها در خلق برخی از آثار به‌صورت ماهرانه‌ای سود می‌برند.

سنگ‌ها به دلیل تراکم بافت ساختمانی‌شان، رنگ‌پذیر نیستند ولی سطح آن‌ها را می‌توان با مواد رنگی رنگ کرد که البته پایدار نیست.

طیف رنگ‌هایی که در سنگ‌ها مشاهده می‌شود شامل:

سیاه، سفید، شیری، زرد، نخودی، خاکستری، صورتی، بنفش، زرشکی، عنابی، فیروزه‌ای، سبز، لاجوردی، قهوه‌ای، یشمی و آجری است.

فرآیند مراحل خراطی سنگ

ابتدا سنگ را آماده‌سازی می‌کنند (تراش گوشه‌های ناهموار سنگ با قلم و چکش یا دستگاه)

  • قطعه‌ی سنگ را از دو طرف روی چرخ خراطی ثابت و تنظیم می‎کنند.
  • دیواره‌ی بیرونی و قطرها را متناسب با شی موردنظر می‌تراشند.
  • بخش فوقانی را لب‌تراشی و بخش انتهایی را کف‌تراشی می‎کنند.
  • حفره‌ای در سر شی ایجاد می‌کنند و درون آن را تا به دست آمدن ضخامت مناسب دیواره می‌تراشند.
  • درون و بیرون شی را می‌سایند.
  • با ایجاد خطوط موازی یا مارپیچ بخش بیرونی شی را تزئین می‌کنند.
  • پرداخت نهایی را انجام می‌دهند.

از هنر خراطی برای ساخت دیزی های بدون دسته ، کاسه ، گلدان ، قندان ، قاب عکس ،سرویس های رومیزی اداری ، میله های طارمی نرده و …استفاده می شود.

انواع صنایع دستی سنگی

دنیای صنایع دستی سنگی هم مانند سایر رشته های صنایع دستی بسیار گسترده است .

در این مقاله به معرفی بعضی از رشته های صنایع دستی سنگی و توضیح درباره ی یکی از ان ها می پردازیم .

  • حجاری سنگ
  • حکاکی روی سنگ
  • خراطی سنگ
  • ساخت مجسمه سنگی
  • مرصع کاری
  • مشبک سازی سنگ
  • معرق کاری سنگ

نقش برجسته‌کاری روی سنگ

تراش و برداشت قسمتی از سطح سنگ برای ایجاد طرح و نقش با قلم و چکش به‌منظور کاربرد در بناها و اشیا را «نقش برجسته‌کاری سنگ» گویند.

انواع نقش برجسته‌کاری به سه روش برداشت زمینه، برداشت نقش تلفیقی انجام می‌شود.

نقش برجسته‌کاری سنگ برای  درب ها و تزئین سکوهای ورودی در بناهای سنتی، انواع ستون،سنگاب، گلدان، پایه میز، نرده و منبر به کار می‌رود.

شکل ظاهری برجسته‌کاری بیشتر بر روی سطوح تخت که برای پوشاندن بخشی از دیوار یا کف و سطوح منحنی مانند ستون‌ها، ظروف و احجام تزئینی اجرا می‌شود.

انواع نقوش انسانی، حیوانی، گیاهی، اشیا، خط‌نگاری و گره‌ها در این شیوه قابل‌اجرا است.

 

خراش سنگ (حکاکی)

خراشیدن سطح سنگ برای ایجاد خط، بافت و نقش کم‌عمق با انواع قلم فولادی و چکش را «خراش سنگ» یا حکاکی می‌گویند.

انواع خراش سنگ عبارت است از: خراش زمینه و خراش طرح اصلی.

از روش حکاکی برای کنده‌کاری سطحی و ظریف تصویری یا نوشتاری روی سنگ استفاده می‌شود که بر سطوح تخت و منحنی قابل‌اجرا است.

حکاکی بر روی سطح اشیای سنگی مختلفی ایجاد می‌شود که عبارت‌اند از:

  • ظروف سنگ مانند قاب و قدح
  • دیگ و دیگچه
  • دیزی
  • گلدان
  • شمعدان
  • سرمه‌دان
  • نگین
  • مهرهای مسطح (دکمه‌ای)
  • استوانه‌ای (غلطکی)

تلفیق

به کارگیری دو یا چند روش حجاری برای ساخت و زیباسازی آثار هنری سنگی را «روش تلفیقی» می‌گویند.

روش تلفیقی شیوه‌هایی همچون برش و خراش، برش و تراش، تراش و خراش را شامل می‌شود.

به کارگیری هریک از شیوه‌های تلفیق، محصولات متنوعی را پدید می‌آورد.

از جمله‌ی این آثار می‌توان به نقش برجسته‌ی مشبک، حکاکی روی جواهر یا نگین تراشی، خراطی و حکاکی و پیکره‌سازی اشاره کرد.

  • نقش برجسته‌ی مشبک:

  • برداشتن سطوح تراش خورده و برش آن در برخی قسمت‌های نقش برجسته تا حدی که حفره یا شبکه‌ای در آن پدید آید را «نقش برجسته مشبک» گویند.
  • نگین تراشی:

ساخت جواهر از سنگ‌های نیمه‌قیمتی و حکاکی خطوطی چون آیات، دعاها و اسامی متبرکه و یا اشکال اجرام سماوی بر روی آن را مهرسازی و یا «نگین تراشی» می‌گویند.

  • خراطی و حکاکی:

ساخت ظروف به شیوه‌ی خراطی و حکاکی زمینه را به گونه‌ای که طرح اصلی به رنگ طبیعی سنگ باقی بماند و زمینه با دوده و روغن به رنگ سیاه درآِید، «خراطی و حکاکی» گویند.

این هنر در مشهد و حومه‌ی آن به سنگتراشی ظروف شهرت دارد.

  • پیکره‌تراشی: ساخت پیکره‌های انسانی یا حیوانی به شیوه‌ی تلفیق خراطی، حکاکی و مشبک به گونه‌ای که طرح اصلی به‌صورت مستقل نمایان شود را «پیکره تراشی» می‌گویند. از این هنر بیشتر برای ساخت پیکره‌های مشاهیر ادب و هنر و نصب در میادین اصلی شهر استفاده می‌شود.

 

 

ارسال دیدگاه