هنر منبت کاری

هنرمنبت کاری چیست:

منبت کاری شاخه ای از صنایع دستی است که در آن نقش ها به صورت برجسته روی سطح کار ایجاد میشوند. منبت کاری روی چوب  یکی از زیر شاخه های این هنر و رایج ترین آن است. البته در برخی هنرهای دیگر چوبی مانند خراطی، ابزارکاری و معرق نیز از فرآیند های مشابهی کمک گرفته میشود که نمی توان از آن ها به عنوان منبت یاد کرد. تفاوت معرق و منبت را میتوان اینگونه بیان نمود که در صنعت معرق قطعات چوب به صورت برش خورده در کنار هم قرار می گیرند تا طرح اصلی را شکل دهند؛ در حالی که منبت کاری به انگلیسی (woodcarving) همان کنده کاری روی چوب است به گونه ای که طرح روی چوب نقش بندد. از آن روی که طرح های اولیه منبت سنتی بیشتر گل ها و گیاهان بودند، نام منبت با ریشه نبات به معنی گل و گیاه برای این هنر برگزیده شد.

منبت کار کیست؟
منبت کار کسی است که با استفاده از خلاقیت و دستان هنرمند خود می تواند نقوشی برجسته را بر روی چوب به وجودآورد.

برجستگی یک عنصر مهم در منبت کاری است که به خوبی قابل مشاهده است.
برجستگی های اشیا در منبت کاری بر روی چوب نیز برجسته و برآمده از چوب به نظر خواهد رسید.
این هنر اصیل ایرانی از گذشته تا به امروز همواره مورد توجه بوده و در آثار حجمی و تزئینی فراوانی به کار گرفته شده است.

تاریخچه منبت کاری در جهان

از هزاران سال پیش مردمان عادی از چوب به عنوان ماده اولیه ارزان و در دسترس استفاده می کردند از این رو نمیتوان تخمین دقیقی از تاریخچه هنر منبت کاری در جهان به دست داد. از طرفی ماندگاری چوب در برابر عوامل طبیعی چندان زیاد نیست و در اثر گرما، رطوبت و دیگر عوامل طبیعی دستخوش تغییر شده و فرسایش می یابد، بنابراین از آثار چوبی منبت قدیمی اثری در دست نیست.

قدیمی ترین نمونه منبت موجود یک تندیس چوبی است که در مصر کشف شده و مربوط به ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد است. البته مجسمه چوبی بت شیگیر با ۱۱۰۰۰ سال قدمت را می توان قدیمی ترین اثر کنده کاری روی چوب دانست.

تاریخچه ی منبت کاری در ایران

هنر منبت کاری در ایران سابقه طولانی دارد و به زمان ورود اعراب و حدود ۱۵۰۰ سال پیش باز میگردد. قدیمی ترین اثر منبت موجود در ایران یک در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز است. این در که مربوط به قرن سوم هجری است حدود ۱۲۰۰ سال قدمت دارد. اوج هنر منبت ایران در دوره صفوی بود و در اواخر دوره زندیه و اوایل قاجاریه رو به افول نهاد.

امروزه، حرفه منبت کاری مانند دیگر صنایع دستی در گوشه و کنار کشور پا بر جا است و به خصوص در شهرهایی مانند گلپایگان و آباده رونق مناسبی دارد. از میان شهرهای ایران منبت کاری های اصفهان به واسطه تردد گردشگران خارجی و بناهای به جا مانده از دوران گذشته بیش از سایر مناطق کشور نزد جهانیان شناخته شده است. سقف چوبی عمارت هشت بهشت یکی از نمونه های منبت کاری اصفهان است که مورد توجه بسیاری از بازدیدکنندگان خارجی قرار گرفته است.

چوب ماده اصلی منبت کاری

استاد منبت کار بنا بر رنگ و جنس کاری که می خواهد بسازد از میان چوب های گوناگون چوب مناسب را انتخاب می کند. در این میان تعدادی از چو بها از بقیه کاربری بیشتری در ساخت آثار هنری منبت کاری دارند.

  •      چوب گردو
  •      چوب گلابی
  •    چوب چنارف نارون
  •    چوب راش
  •    چوب تبریزی    و …

این چوب ها هر کدام رنگ منحصر به فردی دارند که در آفرینش های هنری کمک قابل توجهی به زیبایی نهایی اثر می کنند.

 

سبک های منبت کاری

  • بنا بر روش های گوناگون ساخت منبت این هنر به سه زیر شاخته تقسیم می شود.
  • حکاکی
  • برجسته نمایی
  • پیکر تراشی

 

روش کار منبت کاري به شکل زير انجام مي شود :

مرحله ي اول

  •  انتخاب طرح هاي منبت کاري و آماده سازي چوب مناسب براي منبت کاري است

مرحله ي دوم

  • پياده سازي طرح انتخابي براي منبت کاري روي چوب است که هم ميتوان با دست طراحي کرد و هم ميتوان طرح را روي چوب چسباند.

مرحله ي سوم

  •  مرحله ي دوربري است که در اينجا اول خطوط اصلي طرح دوربري مي شود و بعد از آن زمينه ي اطراف نقش ها کنده کاري مي شود .

مرحله ي چهارم

  •  با توجه به طرح با مغاري که مناسب طرح است شروع به برداشتن چوب هاي اضافي کنار زمينه و بعد چوب هاي اضافي در بخش مياني مي کنيم .

در مرحله ي  پنجم

  •  بعد از اين که زمينه ي کار را تراشيديم ، ساخت و ساز خود را با انتخاب مغار مناسب شروع مي کنيم .

 

 

گونه پر مصرف چوب معرق کاری

 

چوب اساسی‌ترین متریال مورد استفاده در هنر معرق هست. به هر سبکی از معرق که وارد شوید شناخت چوب معرق از نیازهای اساسی است

تعریف و هدف از شناخت چوب در معرق شناخت رنگ، بافت، طرح، سختی و جنس چوب هست. رنگ چوب می‌تواند همه رنگ‌های طبیعی پیرامونمان از انواع طیف سفید تا قرمز و قهوه‌ای و حتی سبز و آبی (طیف‌هایی نزدیک به آبی) را در بر گیرد. در انواعی از چوب‌ها مانند خانواده گردو تا سیصد طیف رنگی نیز شناسایی شده است

چوب‌ها را می‌توان در دو گروه بزرگ سوزنی برگ و پهن برگ تقسیم بندی نمود.

 

درختان سوزنی برگ:

سوزنی برگان بیشتر در نیمکره شمالی زمین و در مناطق سردسیر و معتدل رویش داشته و با توجه به سازگاری با پیرامون و طبیعت شکلی کشیده و قامتی بلند را شاهدیم. چوب این گونه‌ها معمولاً روشن با نقوشی کمتر و جنسی نرم‌تر هست. رنگ چوب معرق در این‌گونه از سفید تا کرم و از قهوه‌ای تا سرخ و ارغوانی متغیر هست.

 

درختان پهن برگ:

پهن برگان در خلاف دسته بالا گستردگی بیشتری داشته و در همه مناطق قابل رویش زمین پراکنده‌اند. ظاهری بزرگ و تاج‌های گسترده و نامنظم را می‌توان از مشخصات عمده آن‌ها دانست. چوب درختان پهن برگ دارای ساختمان و بافت‌های بسیار متنوع هست. از انواعی بسیار نرم گرفته تا گونه‌های بسیار سنگین و با چگالی بالا را شامل می‌شود.

همان‌طور که اشاره شد این تنوع ناشی از پراکندگی بیشتر این گونه‌ها در زمین هست.

ترکیب رنگ این گونه طیف گسترده‌ای از سفید و کرم و قهوه‌ای و تیره تا انواع طیف سرخ را شامل می‌شود.

فراوانی و طیف رنگی درختان پهن برگ با توجه با پراکندگی محیطی بسیار بیشتر هست.

دلیل این تفاوت رنگ حتی در یک گونه خاص (مثلاً گردو که سیصد طیف رنگی دارد) وجود مواد معدنی متفاوت در خاک در مناطق گوناگون هست. اغلب گونه‌های درختی وحشی و باغی ایران را نیز شامل می‌شود.

 

روش هاي حفاظت و نگهداري از محصولات منبت

از آنجا كه چوب و آثار چوبي منبت كاري جزو مواد آلي و سلولزي است، در مقابل بسياري از عوامل بيولوژيكي مقاومت چنداني از خود نشان نمي دهند همچنين عوامل غير طبيعي و انساني مي تواند آسيب هاي جبران ناپذيري به اين آثار وارد نمايد از اين رو پيشنهاد مي گردد براي حفاظت و نگهداري از آثار و محصولات چوبي خصوصاً آثار منبت كاري موارد ذيل رعايت شود.

  • استفاده ازروغن ها، پوشش هاي محافظ و مناسب (موم زنبور عسل، پارافين، پلي استر، رنگهاي روغني و …)
  • جلوگيري از قارچ زدگي و كپك ها با استفاده از مواد گند زدا.
  • جلوگيري از نفوذ حشرات مخرب مانند سوسك و موريانه با استفاده از حشره كشها
  • جايگزيني مجدد پوشش دهنده ها با پوشش هاي مناسب كه بعد از گذشت زمان از بين مي روند.
  • دور نگهداشتن آثار از نوسانات حرارتي كه موجب ترك خوردن و تغيير ابعاد و رنگ چوب مي شود.
  • دور نگهداشتن آثار از رطوبت و نوسانات رطوبتي بدليل تغيير در ابعاد چوب و همچنين انبساط و انقباض در محصول كه موجب سست شدن الياف و اتصالات و تخريب اثر مي گردد.
  • دور نگهداشتن آثار از تابش مستيم نور خورشيد كه موجب باختگي سطح چوب و تغيير رنگ مي گردد
  • جلوگيري از ايجاد فشارهاي خمشي و كششي بر آثار و محصولات كه موجب شكستن و تخريب در بافت چوب مي گردد
  • جلوگيري از ايجاد ضربه مكانيكي مستقيم و غيرمستقيم.
  • تميز كردن آثار منبت جهت دور و جدا كردن چربي و گرد و غبار و آلودگي تا آسيبي به بخش هاي منبت وارد نشود
  • فراهم كردن شرايط محيطي مناسب جهت نگهداري آثار تزييني

 

شيوه هاي اجرا منبت كاري

شيوه قلم

منبت بسيار ريز و ظريفي است كه به وسيله ابزارهاي باريك در حد سوزن به روي چوبهاي خيلي فشرده انجام مي شود اين شيوه در منبت قلمزني استفاده ميشود

شيوه چاقويي

اين منبت داراي عمق زيادي نيست ودر اين شيوه از ابزار چاقو مانندي استفاده مي شود كه اين وسيله از جمله ابزارهاي كنده كاري سنتي ايران است كه در حال حاضر نيز كمابيش به كار كي رود. چاقو منبت داراي وسعت مانور زيادي است.

شيوه مغار و چكش

اين شيوه در زمان قاجار از اروپا به ايران وارد شده و امروز اكثر منبت كاران به ويژه مبل سازان به اين شيوه كار مي كنند.در اين شيوه اجرايي حجم معمولاً از نوع «برجسته» و «تمام برجسته» است وعمق زمينه نيز زياد و به چند سانتي متر مي رسد.از آنجا كه قسمت برجسته اين نوع منبت ارتفاع زيادي دارد مي توان قسمتهاي مختلف برجسته را با اختلاف سطح وارتفاع زياد نسبت به هم ايجاد نمود(اصطلاحاً امكان زير و رواندازي زياد است)در اين شيوه منبت، روسازي با شيب و قوس زياد اجرا ميگردد وتا حد زيادي شباهت به طبيعت دارد

شيوه تيشه اي

در اين شيوه، منبت درشت است كه اجزاي كار كم و «زير و رواندازي» و «روسازي» خفيف دارد.اين منبت با تيشه نجاري و بدون پرداخت و ريزه كاري خواهد بود.

شيوه معرق

نوعي منبت الحاقي به روي زير ساخت است. براي اجراي اين روش ابتدا براساس طرح قطعاتي از چوبهاي مختلف دوربري و سپس جداگانه منبت كاري مي شوند و در نهايت طبق طرح در كنار هم بر روي زير ساخت چسبانده مي شوند

شیوه مشبك

اين نوع منبت با شبكه بري همراه است معمولاً براي اجراي اين شيوه ابتدا طرح را بر روي زير ساخت منتقل مي نمايند سپس برخي يا همه زمينه ها رابريده وخارج مي نمايند تا كار شبكه شود. آنگاه به روي قسمتهاي برجسته(متن) شروع به كنده كاري مي نمايند. بديهي است در اين شيوه اگر انحناهاي حجم برجسته با شكل قسمت مشبك هماهنگ باشد از زيبايي بيشتري برخوردار خواهد بود.

 

مواد و مصالح منبت كاري

مهمترين ماده اي كه روي آن منبت كاري مي كنند چوب است. اين چوب بايد محكم و بدون گره باشد. براي اين منظور از چوب‌هاي آبنوس، فوفل، بقم، شمشاد، عناب … و گردو استفاده مي كنند. البته آبنوس و بقم چون هم محكمتر و هم چربتر هستند دوام بيشتري دارند؛ اما در ايران به خاطر فراواني چوب گردو اكثراً از اين چوب استفاده مي شود. از ديگر مصالح منبت كاري مي توان از «عاج» «صدف» و «استخوان» نام برد.

وسايل و ابزار منبت كاري

مغار

وسيله اي است براي تراشيدن چوب و اندازه هاي مختلفي دارد كه اين اندازه ها بر اساس پهناي مغار تعيين مي شود. در موقع كنده كاري بايد انحناي شيب دار مغار به سمت كار باشد. مغارها انواع گوناگون دارند.

چوب ساب
براي از ميان بردن پستي و بلندي هاي زمينه يا گرد كردن پايه‌هاي ميز و صندلي به كار مي رود و دو نوع دارد:
1ـ چوب ساب كج

2ـ چوب ساب راست

چكش يا تخماق
براي كوبيدن و ضربه زدن به انتهاي مغار به كار مي رود. جنس سر اين چكش در قديم از چوب بود ولي هم اكنون براي ساختن آن از پلاستيك فشرده استفاده مي كنند. پلاستيك فشرده سبب مي شود تا ضربات، صدا نداشته باشند و دستة مغار آسيب نبيند و ضمناً وزن مناسب چكش نيز، هنرمند منبت كار را خسته نكند.

روغن دان
جعبه اي است كه داخل آن پنبة آغشته به روغن خوراكي يا پارافين قرار دارد. نوك مغار حين تماس با پنبه چرب مي شود. بدين ترتيب موقع كنده كاري، مغار راحت جلو مي رود و براده را به شكلي ظريف بر مي دارد.

سنگ نفت
براي تيز كردن نوك مغار به كار مي رود. نوك مغار بايد هميشه تيز و صاف باشد، در غير اين صورت عمل دلخواه را انجام نمي دهد. يك طرف سنگ نفت زبرتر از طرف ديگر است. براي تيز كردن مغار، تيغه را اول با قسمت زبر و سپس با قسمت نرم تيز مي كنند: نوك بعضي مغارها آنقدر تيز است كه مي تواند موي دست را بتراشد. سنگ را در نفت مي گذارند تا هميشه نرم بماند و تيغه مغار را خراش ندهد. اگر سنگ در نفت نباشد خود نيز ناهمگون و سريع ساييده خواهد شد.

گيره
كار براي اجراي عمل منبت به گيره بسته مي شود. وجود گيره بسيار الزامي است، زيرا دست هاي هنرمند براي ايجاد خلاقيت بايد آزاد باشد

 

 

ارسال دیدگاه