گلیم بافی

 

هنر گلیم بافی:

هنر گلیم بافی از زیباترین هنرهای دستی ایران به حساب می آید، واژه گلیم از لغت ترکی کلی (kili) که در ترکیه به معنای پشم یا مو گرفته شده است. البته با نام جاجیم نیز که از زبان ارمنی و کلمه ی گاگیم (به معنای پشم گوسفند) گرفته شده است. قابل قیاس است. در فرهنگ معین گلیم این چنین تعریف شده است : ” نوعی فرش که از پشم بافند ” و در  هخدا نیز نوشته شده ” پوششی معروف که از موی بز و گوسفند بافند.”

گلیم چیست:

گلیم نوعى فرشینه است با بافتى ساده که با پشم و پنبه و در مواردى با پشم و موى بز بافته مى‌شود. نخ‌هاى تاروپود یک در میان از زیر و روى یکدیگر مى‌گذرند. مانند بافت سادهٔ یک سبد. گلیم به‌عنوان یک صنعت دستى زنانه در مناطق عشایرى و روستایى ایران رواج دارد.

نقوش گلیم  از چی سرچشمه می گیرد:

هنر گلیم بافی همیشه در مکان هایی رونق داشته است که مردمان آن منطقه به دامپروری مشغول بوده اند مانند کشور هایی نظیر ترکیه، تبت، نپال و ترکمنستان.

در پیدایش نقوش مختلف گلیم همواره عوامل جغرافیایی نقش بسزایی داشته اند. زنان و مردان هر منطقه با توجه به گستره دید خود و البته نعماتی که از خداوند می خواستند دست به هنرنمایی در بافت گلیم می زدند که می توان گفت تمام آن نقش ها ذهنی بافی می باشد که بدون هیچ نقشه ی از قبل طراحی شده ای آن هنر خلق می شده است.  به عنوان مثال حاشیه لوزی در برخی گلیم ها نشان دهنده حرکت سیار آب رودخانه می باشد و یا نقش هایی شبیه به خورشید که اصطلاحا گل خورشید نامیده می شود نشان از برکت خورشید و باروری خاک دارد. یا مثلا بته جقه های پشت به هم نشان گر قهر و بته جقه های رو به هم نشانگر آشتی و صلح است.

تاريخچة گلیم بافي:

انسان از زمان های كهن از پوست حیواناتی كه شكار مي كرده به منظور پوشش و محافظ بدن در مقابل تغييرات جوي و نیز به عنوان زیر انداز استفاده مي كرده و به تدریج با رواج دامداری و ریسیدن پشم، بافتن در ميان قبایل ابتدائی رواج یافت و جزو اولین هنرها و صنایع قبیله ای به شمار آمد.

هر چند به روشنی مشخص نیست كه نخستین بار در کجا و توسط چه قوم و قبیله ای بافت پارچه های اوليه كه همزمان با شروع بافت گلیم بوده صورت گرفته اما بر اساس کاوش های باستان شناسي شواهدی از بافندگي در ميان ساکنان فلات ایران و سرزمین های همجوار به دست آمده.از جمله در غارهاي جنوب شرقی درياي مازندران ( غار کمربند و هوتو در نزديكي بهشهر ) آثاری پیدا شده كه پرورش گوسفند و بز و ریسیدن پشم و موی آنها را به دست مردمان این منطقه در 8000 سال پیش به اثبات مي رساند.

 

بافت گلیم های ایرانی به دو شیوه میباشد

شیوه پود گذاری

 

در این شیوه تنها از نخ تار ( چله) و نخ پود برای بافت گلیم استفاده می شود پودهای رنگارنگ را از زیر و روی رشته های تار عبور می دهند، با تغییر رنگهای پود است كه نقشها پدیدار می شود و هر دو روی گلیم صاف، هموار و همرنگ می شود.

 

شیوه پود پیچی

 

در این شیوه علاوه بر نخ تار و نخ پود از پودی نازك نیز در بافت استفاده می شود و در واقع پود به حالت پیچش از میان نخهای تار عبور نموده، سپس با عبور پود نازك و كوبیدن آن با شانه، عمل در گیری نخ های تار و پود قطعی می شود. این شیوه بافت كه بسیاری از صاحب نظران آن را حدواسطی میان گلیم بافی و قالی بافی دانسته اند، در واقع آخرین منزلگاه تكامل گلیم بافی به قالیبافی می باشد. بافت گلیم معروف به ورنی در آذربایجان شرقی و نیز بافت گلیم معروف به شیریكی پیچ در استان كرمان بدین شیوه است.

این نوع گلیم ها را كه به شیوه پود پیچی بافته می شوند سوماك نام نهاده اند. گاهی روی گلیم ها راسوزن دوزی می كنند، این گلیم ها به گلیم سوزنی شهرت دارند

 

کاربرد های هنر گلیم بافی

از گذشته تا به امروز بیشترین کاربردی که بافته های دست بشر (غیر از لباس) داشته است به عنوان زیرانداز بوده است و همچنین از این بافته های ضخیم به عنوان پوشش اسب (جل اسب) استفاده می شده است. در برخی منابع آمده است که گلیم خاصیت درمانی دارد. به عنوان مثال از انجا که در بافت آن از الیاف طبیعی استفاده می شود می تواند الکتریسیته ساکن را از بدن انسان جدا  کند. همچنین به خصوصیت دیگری اشاره شده است و آن جلوگیری از ترک خوردن پاشنه ی پای انسان است.

انواع گلیم

گلیم ها با توجه به منطقه جغرافیایی تولید آن ها دارای تفاوت هایی در جنس نخ و نقوش آن میباشد. در ایران  در بافت گلیم تنوع بسیار زیادی است که باعث شده است گلیم نام های مختلفی به خود بگیرد.

– گلیم ایل شاهسون

– گلیم لری

– گلیم هرسین

– گلیم بلوچ

– گلیم خمسه

ابزار گلیم بافی:

– دفه

– پنجه

– قیچی

– قلاب (که تشکیل شده از 3 قسمت :دسته. بدنه. نوک)

– سوکه

اجزای دار گلیم بافی:

الف) گوه (گاوه –گاز)

ب) گله (کجو-گرد)

ج) هاف (شفت – چپ‌گرد – پشت گرد)

د) نیمکت یا تخته

ه) وسایل تنظیم

 

انواع بافته‌های گلیمی:

گلیم زیلو:

انواع نقشه‌های زیلو:

1 -نقش پرته توری (پره توری)؛ 2- نقش جناغی؛ 3- نقش گره؛ 4- نقش گزشنه؛ 5- نقش مسجدی.

گلیم جاجیم:

جاجیم در عین ظرافت و زیبایی و دقتی که می‌بایست صرف بافتن آن گردد، سنتی‌ترین روش بافندگی را مجسم می‌سازد و ابزار مورد نیاز آن، ساده‌ترین وسایل است. بافت جاجیم پس از تهیه نخ مورد نیاز (پشم) در رنگ‌های مختلف با چله کشی شروع می‌شود و اغلب تمام مراحل بافت، مخصوصاً چله‌کشی آن باز و شبیه به چله روانی قالی‌های فارسی‌بافت صورت می‌گیرد. طول محوطه آن مهم است و عرض آن چندان مهم نیست، به طوری که در یک اتاق نسبتاً تنگ نیز می‌شود چله‌کشی را انجام داد و گلوله‌های رنگی نخ توسط شخص چله‌کش به دور این میخ‌های چوبی گردانده می‌شود.

طریقه بافت:

پس از گذراندن پود از لابلای تارهای چله و با دو دست توسط قطعه چوبی به نام قلیچ یا قلیش (قلیچ، قطعه چوبی است بیشتر از عرض چله که معمولاً از چوب سقز درست می‌کنند. یک لبه آن تیز و لبه دیگرش پهن‌تر است) ضرباتی بین تارهای چله وارد می‌نماید تا پود کاملاً بین آن‌ها محکم شود.

گلیم شیریکی پیچ (شریکی پیج):

شیریکی پیچ نامی است که بافندگان عشایر و گاه روستایی به نوعی از گلیم می‌دهند. این نوع گلیم از دور شبیه به قالی است و نقوش آن با گره ایجاد می‌شود و نقش پود در بافت انتها، اتصال کلیه تارها به هم می‌باشد، بطوریکه پود در اینجا اصلاً آشکار نیست.

طرح و نقش: طرح و نقش شیرکی پیچ چندان یکسان نیست و از تنوع کافی برخوردار است.

گلیم ورنی:

گلیمی فرش‌نما است که بدون نقشه و به صورت ذهنی توسط زنان و دختران دشت مغان و عشایر حومه اهرارسباران و مشکین‌شهر و آذربایجان شرقی تولید می‌شود.

بیشتر نقوش آن از اشکال حیوانات و وحوش منطقه تأثیر پذیرفته است. حیواناتی چون گوزن، آهو، بز، بوقلمون، مرغ و خروس و عقاب، گوسفند و ببر و شتر و طاووس و پرندگان محل که به صورت ساده و هندسی بافته می‌شود. رنگ‌های ورنی بیشتر دارای زمینه لاکی سرمه‌ای کرم سفید پیازی و آبی روشن است.

گلیم سوماک:

گفته می‌شود که واژه سوماک از نام شماخی شهر قفقاز گرفته شده که در آنجا در طی قرن‌ها، گلیم‌های ظریف گل‌دار پودنما بافته شده است. بافت سوماک بیشتر با بافت پودپیچ انجام می‌گیرد ظریف‌ترین گلیم‌های سوماک از قفقاز می‌آید و در قرن اخیر در بلوچستان تولید می‌شود. گلیم‌هایی که با شیوه سوماک بافته شده است، بسیار با دوام و سنگین است و اغلب ظرافتی استادانه را نشان می‌دهد.

گلیم ساده باف :

در این نوع گلیم، پودها یکی در میان از لابه لای تار ( چله) عبور می کند. این گلیم یک روست و برای بافت آن معمولا” از نقشه از قبل آماده شده استفاده نمی شود. نقوش گلیم ساده باف، عموما” هندسی است و به ندرت نقوش منحنی در این نوع گلیم دیده می شود. گاهی روی گلیم هائی با زمینه ساده با استفاده از الیاف رنگی پشم، نقوشی ایجاد می شود که غالبا” هندسی است.

 

گلیم برجسته :

این نوع گلیم دارای زمینه ای ساده می باشد ولی طرح اصلی مانند قالی پرزدار است. بدینصورت که از روی نقشه قالی، بر روی چله گلیم گره زده می شود و در پایان پرز اضافی چیده می شود.

 

برخی از ویژگی‌های گلیم و گلیم بافی

  • برای تهیه تار گلیم، اغلب از نخ پنبه و پشم و در موارد استثنایی از ابریشم استفاده می‌شود.
  • در گلیم بافی به شیوه «پود پیچی»، علاوه بر نخ تار و پود از نخ پود نازک نیز استفاده می‌شود و پود به حال پیچش از میان نخ تار و پود نازک عبور می‌کند و با شانه بافندگی، کوبیده می‌شود.
  • برای بافت گلیم به «دار» با انواع عمودی، افقی، تبریزی و گردان، مواد اولیه نخ چله، پشم و نقشه نیاز است. «دار ثابت» ابتدایی‌ترین و «دار تبریزی» متداول‌ترین دارهاست و در دار گردان، می‌توان طول تارها را به اندازه طول گلیم تنظیم کرد.
  • نخ چله از پنبه با ضخامت‌های متفاوت تهیه می‌شود و در برخی روستاها به جای پنبه از پشم استفاده می‌کنند. پشم برای بافت گلیم نیز باید مراحل شستن، ریسیدن و رنگرزی را طی کند و سپس به عنوان «خامه» از آن استفاده می‌شود.
  • «چله کشی» مهم‌ترین مرحله بافت گلیم است و نخ‌های چله باید به موازات یکدیگر و با فاصله مشخص روی دار پیچیده شود و یک طرح با چندین رنگ در اندازه‌های مختلف بافته شود.
  • گلیم مرغوب باید در مقابل نور و شست‌وشو، رنگش ثابت باشد و در صورت نامرغوب بودن اگر رطوبت به آن برسد، رنگ عوض می‌کند. برای شناخت گلیم مرغوب باید آن را پیچیده و فشار داد تا استحکام آن سنجیده شود و گلیم‌های دارای پود کم، به آسانی کشیده و از هم باز می‌شود. هر چه گلیم سبک‌تر باشد، از مرغوبیت بیشتری برخوردار است، زیرا در بافت آن از تار و پود ظریف‌تری استفاده شده است.
  • بافندگان روستایی، معمولاً در لبه‌های خارجی گلیم، حاشیه‌ای با موی بز به رنگ سیاه می‌بافند که این کار به استقامت گلیم کمک می‌کند
  • برای شناخت گلیم مرغوب باید آن را پیچیده و فشار داد تا استحکام آن سنجیده شود و گلیم‌های دارای پود کم، به آسانی کشیده و از هم باز می‌شود.

شستشوی گلیم

زیرانداز های مانند فرش و گلیم به دلیل جذب آلودگی بیشتر از محیط نیاز به شستشوی سالیانه دارند. گلیم ها از آنجا که دستباف هستند و الیاف آن ها با استفاده از رنگ های طبیعی رنگ آمیزی شده اند دارای ظرافت هایی هستند که باید به هنگام شستشو مواظب آن ها باشیم.

  • قبل از شستشو گلیم را خاک روبی کنید
  • از اب گرم استفاده نکنید (برای جلوگیری از رنگ دهی الیاف)
  • از مواد شسشتوی غیر قلیایی استفاده کنید
  • مانند پودر لباسشویی دستی یا شامپو فرش
  • از برس های زبر شستشوی فرش استفاده نکنید زیرا به بافت و گره ها آسیب می رساند (بهتر است برای شستشو از پارچه های زخیم استفاده نمایید)
  • آبگیری را کامل انجام دهید
  • گلیم را بعد از شستشو لوله نکنید برای ساعتی بعد از آبگیری آن را در همان حال بر سطح صاف بگذارید
  • بعد از گذشت یک ساعت گلیم را پهن کنید تا خشک شود

 

 نگهداری از گلیم

  • از تابش مستقیم آفتاب به آن ها جلوگیری کنید و هر چند وقت یکبار جای قرارگیری آن را تغییر دهید
  • اگر تمایل دارید گلیم را جمع کرده و در جایی نگه دارید برای جلوگیری از بید زدگی و حجوم حشرات پارچه ای سفید و نخی روی آن پهن کنید سپس نفتالین پودر شده را روی آن بپاشید و بعد گلیم را به شکل لوله ای بپیچید.
  • اگر در مناطق مرطوب زندگی می کنید و گلیم شما دچار بید زدگی یا همان حجوم حشرات و تخم گذاری شان شده می توانید روش های زیر را انجام دهید:
    • گلیم را به پشت در معرض آفتاب قرار دهید (زیرا تخم حشرات در میان گره های فرش و گلیم خانه می کند)
    • گلیم را در سرمای ۲۰ تا ۳۰ درجه زیر صفر قرار دهید
    • استفاده از توتون و تنباکو (که از روش های قدیمی است، اما امکان دارد رنگ توتون و تنباکو به قسمت های روشن فرش یا گلیم برسد)
    • هر شش ماه یکبار فرش و گلیم در معرض هوا قرار گیرد (اگر به دلیل سنگین بودن امکان جابجایی نداشید می توانید در منزل در و پنجره ها را به روی فرش و گلیم خود باز بگذارید)

 

نتیجه گیری:

  1. هر چه گلیم سبک‌تر باشد، از مرغوبیت بیشتری برخوردار است، زیرا در بافت آن از تار و پود ظریف‌تری استفاده شده است.
  2. برای شناخت گلیم مرغوب باید آن را پیچیده و فشار داد تا استحکام آن سنجیده شود و گلیم‌های دارای پود کم، به آسانی کشیده و از هم باز می‌شود.
  3. گلیم از جمله زیر اندازهایی است که به دلیل بافت حساس و رنگ های طبیعی آن نیاز به مراقبت های ویژه است. نگهداری از گلیم و به طور کلی صنایع دستی داری مانندگلیم و جاجیم و زیلو و یا منسوجات سنتی مانند چادر شب بافی، ابریشم بافی و … دارای اهمیت است
  4. بهتر است شستشوی گلیم و فرش دستباف را به دست متخصصین این کار بسپارید؛ زیرا رنگ های طبیعی و رنگ کاری سنتی شان، احتمال رنگ دادن آن ها را بیشتر می کند.
ارسال دیدگاه